Pokrzywa – właściwości, działanie i zastosowanie według badań

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) to pospolity chwast, który od wieków trafia do zup, herbat i domowych apteczek. Poniżej sprawdzamy, które z przypisywanych jej właściwości mają oparcie w badaniach, a które pozostają w sferze ludowych przekazów.

W skrócie

• Młode liście pokrzywy to wartościowe warzywo liściaste, bogate m.in. we flawonoidy, kwasy fenolowe i karotenoidy.
• Wyciąg z korzenia stosuje się przy dolegliwościach związanych z łagodnym przerostem prostaty, ale dobrych badań jest niewiele.
• Metaanalizy wskazują, że pokrzywa może nieznacznie obniżać glukozę na czczo w cukrzycy typu 2 – co najwyżej jako dodatek do leczenia, nie zamiast niego.
• Brakuje badań klinicznych potwierdzających, że herbata z pokrzywy leczy anemię, „oczyszcza krew” czy wzmacnia odporność.
• Osoby przyjmujące leki na nadciśnienie, cukrzycę, moczopędne lub przeciwzakrzepowe powinny omówić stosowanie pokrzywy z lekarzem.

Co zawiera pokrzywa

Pokrzywa rośnie w Europie, Azji i Afryce, najchętniej na wilgotnych, żyznych glebach w pobliżu zabudowań. Od dawna jest jedzona i używana w medycynie tradycyjnej, a w ostatnich latach zyskuje uwagę jako bardzo odżywcza roślina – suszone liście miele się na proszek i dodaje do żywności^[1]. W pokrzywie zidentyfikowano m.in. flawonoidy (np. rutynę i kemferol), kwasy fenolowe, aminokwasy, karotenoidy i kwasy tłuszczowe^[1]. Autorzy przeglądu zaznaczają jednak, że prozdrowotne działanie tych związków trzeba dopiero dokładniej sprawdzić w badaniach klinicznych^[1].

W praktyce młode wierzchołki pokrzywy można traktować jak szpinak: po krótkim zblanszowaniu przestają parzyć i nadają się do zupy, farszu, omletu czy pesto. To prosty sposób na wzbogacenie diety o kolejne zielone warzywo – bez przypisywania mu cudownych mocy.

Korzeń pokrzywy a łagodny przerost prostaty

Najlepiej opisanym leczniczym zastosowaniem pokrzywy jest wyciąg z korzenia przy dolegliwościach związanych z łagodnym rozrostem gruczołu krokowego (BPH), takich jak częste oddawanie moczu czy słaby strumień. Obszerny przegląd literatury zwraca uwagę, że mechanizm działania nie jest wyjaśniony, a dowody kliniczne pochodzą głównie z badań otwartych; tylko kilka randomizowanych badań wskazuje na poprawę objawów po konkretnym wyciągu^[2]. Wielkość i znaczenie tego efektu wymagają potwierdzenia, zanim korzeń pokrzywy znajdzie się w wytycznych leczenia BPH^[2].

Największe pojedyncze badanie objęło 620 mężczyzn z objawowym BPH. Po sześciu miesiącach poprawę objawów zgłosiło 81% osób przyjmujących pokrzywę i 16% osób z grupy placebo, a wynik w skali objawów IPSS spadł wyraźniej niż przy placebo; stężenie PSA i testosteronu się nie zmieniło^[3]. Sam autor podkreślił, że wyniki trzeba potwierdzić w kolejnych badaniach, zanim uzna się pokrzywę za skuteczną^[3].

Objawy ze strony dróg moczowych u mężczyzn mogą mieć różne przyczyny, także nowotworowe. Zanim sięgniesz po preparat z korzenia pokrzywy, potrzebna jest diagnostyka u lekarza. Pokrzywa nie zapobiega rakowi prostaty i nie zastępuje badań kontrolnych.

Pokrzywa a poziom cukru we krwi

Metaanaliza ośmiu badań z randomizacją (401 osób z cukrzycą typu 2) wykazała, że suplementacja pokrzywą obniżała glukozę na czczo średnio o około 18 mg/dl, ale nie zmieniała istotnie stężenia insuliny, insulinooporności ani hemoglobiny glikowanej (HbA1c)^[4]. Wyniki poszczególnych badań bardzo się od siebie różniły, a część z nich oceniono jako słabej jakości^[4]. Nowsza metaanaliza 13 badań klinicznych wykazała dodatkowo niewielki spadek HbA1c, trójglicerydów i ciśnienia skurczowego, bez wpływu na cholesterol i masę ciała^[5].

Wniosek jest ostrożny: pokrzywa może być co najwyżej łagodnym uzupełnieniem leczenia cukrzycy. Nie zastępuje leków ani diety, a jeśli przyjmujesz leki obniżające glukozę, wszelkie zmiany wprowadzaj w porozumieniu z lekarzem, bo działanie może się sumować.

Ból stawów, alergia i inne zastosowania

Tradycyjne „smaganie” bolących miejsc świeżą pokrzywą ma skromne oparcie w badaniach. W małym randomizowanym badaniu 27 osób z bólem zwyrodnieniowym u podstawy kciuka lub palca wskazującego przykładało codziennie przez tydzień liść pokrzywy do bolącego miejsca; ból i ograniczenie sprawności zmniejszyły się bardziej niż po liściu jasnoty białej użytej jako placebo^[6]. To jedno niewielkie badanie, więc nie może być podstawą do zaleceń, a samo parzenie jest nieprzyjemne i może podrażnić skórę.

Pokrzywa bywa też polecana przy katarze siennym. W badaniu z udziałem 74 osób z alergicznym nieżytem nosa miesięczne przyjmowanie wyciągu z pokrzywy zmniejszyło nasilenie objawów, ale podobną poprawę odnotowano w grupie placebo^[7]. Autorzy uznali, że potrzebne są większe i dłuższe badania^[7].

Wiele innych właściwości – działanie przeciwwirusowe, przeciwzapalne czy hamujące namnażanie komórek – opisano w badaniach laboratoryjnych, np. dla lektyn wyizolowanych z korzenia. To jednak badania wstępne i nie wiadomo, czy wyniki z probówki i z doświadczeń na zwierzętach przekładają się na działanie u ludzi^[2]. Nie ma badań klinicznych potwierdzających, że pokrzywa pobudza wytwarzanie interferonu, leczy chorobę popromienną, tamuje krwawienia czy reguluje ciśnienie krwi.

A co z anemią i „oczyszczaniem krwi”?

Pokrzywa od dawna uchodzi za ziele „na krew” i bywa podawana np. kobietom po porodzie jako środek wzmacniający przy anemii^[8]. Liście rzeczywiście zawierają żelazo, ale jest to żelazo niehemowe, które organizm przyswaja gorzej niż żelazo z mięsa czy ryb. Brakuje badań klinicznych, w których picie herbaty z pokrzywy podnosiłoby poziom hemoglobiny u osób z niedokrwistością. Anemia wymaga ustalenia przyczyny i leczenia pod kontrolą lekarza – samodzielne leczenie ziołami może opóźnić rozpoznanie np. utraty krwi lub niedoboru witaminy B12.

Bezpieczeństwo i praktyczne wskazówki

• Pokrzywa jako warzywo i umiarkowanie pity napar są na ogół dobrze tolerowane, a ryzyko działań niepożądanych podczas stosowania wyciągu z korzenia oceniano jako bardzo niskie^[2].
• Kontakt świeżej rośliny ze skórą może wywołać pokrzywkę. U jednej karmiącej matki przyłożenie pokrzywy do brodawki skończyło się wysypką alergiczną u dziecka, dlatego w okresie karmienia nie stosuj jej miejscowo na piersi^[8].
• Pokrzywa uchodzi za środek zwiększający laktację, ale naukowe wsparcie tego działania jest minimalne^[8].
• W ciąży brakuje danych o bezpieczeństwie preparatów leczniczych z pokrzywy, dlatego lepiej ich unikać albo skonsultować je z lekarzem. Dzieciom nie podawaj ich bez porady lekarza lub farmaceuty.
• Liść pokrzywy jest tradycyjnie stosowany jako środek moczopędny, dlatego ostrożność powinny zachować osoby z niewydolnością serca lub nerek, z obrzękami oraz przyjmujące leki moczopędne, lit lub leki na nadciśnienie.
• Liście zawierają witaminę K, więc osoby leczone warfaryną lub acenokumarolem nie powinny gwałtownie zmieniać ilości pokrzywy w diecie bez rozmowy z lekarzem.
• Pokrzywę do jedzenia zbieraj z dala od ruchliwych dróg, opryskiwanych pól i terenów przemysłowych, a do zbioru zakładaj rękawice.